Το βυζαντινό μάθημα

Ο τίτλος παραπέμπει στο ντοκιμαντέρ του αρχιμανδρίτη Τύχωνα, ηγούμενου της μονής Σρεντέσκι στο κέντρο της Μόσχας όπου αναπτύχθηκαν προβληματισμοί για το νέο ιδεολογικό δόγμα της Ρωσίας, την εποχή που κορυφωνόταν η παρακμή με την ασυδοσία των ολιγαρχών.

Ο Τύχων παρήγαγε ένα ντοκιμαντέρ για το Βυζάντιο και την Άλωση της Πόλης μέσα από το οποίο ήθελε να καταδείξει τους κινδύνους που διέρχεται μια αυτοκρατορία όταν αρχίσει να παρακμάζει και όταν ο λαός –και κυρίως η άρχουσα τάξη της– αδιαφορούν για τη σωτηρία της.

Στο ντοκιμαντέρ του Τύχωνα ο στόχος επετεύχθη. Βεβαίως, ο Τύχων μέσα από το ντοκιμαντέρ επιχειρεί να αναπαράγει και τα ιδεολογήματα της Τρίτης Ρώμης, την πρωτοπορία δηλαδή της Ρωσικής Εκκλησίας μετά την Άλωση, μια ανεδαφική άποψη που θέλει να προβάλει τον ρωσικό εξουσιασμό σε έναν χώρο όπου η εξουσία αμφισβητείται. Υπάρχει ένας ανώτατος άρχων και αυτός είναι ο Θεός.

Το ντοκιμαντέρ ο Τύχων επιδίωξε να το παρουσιάσει στην Ελλάδα. Εν γνώσει της πρόθεσής του και με διάθεση να ανοίξει ένας διάλογος που θα ωφελούσε και τον ελληνισμό, παρουσίασα στην ΕΡΤ3, το 2009, εκτενή αποσπάσματα αλλά με το σχολιασμό ενός πάνελ στο οποίο περιλαμβάνονταν ο αρχιμανδρίτης Τύχων αλλά και ο Χρήστος Γιανναράς και ο καθηγητής ιστορίας Δημήτρης Σταματόπουλος.

Τα διδάγματα του ντοκιμαντέρ αφορούν σήμερα και την Ελλάδα. Η χώρα έφθασε στο αποκορύφωμα μιας παρακμής με έναν λαό που έχασε, χωρίς ευθύνη του, τον προσανατολισμό του, χωρίς ηγέτιδα τάξη και χωρίς υψηλού επιπέδου πολιτική ηγεσία. Αυτά τα αρνητικά στοιχεία συνεχίζουν να υπάρχουν αν και το τελευταίο διάστημα δημιουργήθηκε ένα κλίμα αντιστροφής. Μάλλον περί ψευδαίσθησης πρόκειται.

Οι κοινωνίες αναζητούν πάντα έναν στόχο και ένα όραμα το οποίο επιδιώκουν να πετύχουν. Στην Ελλάδα όχι μόνο δεν υπάρχει τέτοιος στόχος, αλλά δεν υπάρχει καν κοινός τόπος στην αντιμετώπιση μιας σημαντικής υπαρξιακής απειλής. Εννοώ την απειλή της Τουρκίας.

Η απειλή ήταν ορατή εδώ και δεκαετίες και το ηγετικό σύστημα δεν ετοίμασε καθόλου τη χώρα.

Λείπει επίσης και μια πνευματική ηγεσία η οποία θα μπορούσε να θέσει ζητήματα προσανατολισμού στον δημόσιο λόγο.

Η ελληνική κοινωνία, όπως και κάθε κοινωνία, δεν είναι μονοδιάστατη. Βεβαίως θα συνυπάρξουν διάφορες τάσεις και αντιλήψεις, από το διάλογο των οποίων θα διαμορφωθεί ένα πλειοψηφικό ρεύμα. Αλλά δυστυχώς στη χώρα μας δεν διεξάγεται κανένας διάλογος με αξιώσεις, με αποτέλεσμα την κάθε είδους πενία.

Οι σοβαρές χώρες που επιδιώκουν να διαδραματίσουν ρόλο στην περιοχή τους και να αφήσουν το στίγμα τους στην ιστορική εξέλιξη, είναι ενεργές κοινωνίες.

Ο Τύχων με μια μεγάλη και σημαντική ομάδα της ρωσικής ιντελιγκέντσιας προσπάθησε να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός ρωσικού ιδεολογικού ρεύματος που θα εξυπηρετούσε την άνοδο και κυριαρχία του Πούτιν ύστερα από την παρακμή της χώρας επί Γιέλτσιν.

Η Τουρκία πριν βγει στην ευρύτερη περιοχή διεκδικώντας κυρίαρχο ρόλο διαμόρφωσε μια αντίληψη μέσα από το έργο του Αχμέτ Νταβούτογλου περί «Στρατηγικού βάθους». Ανέλυσε το περιβάλλον, είδε τις εξελίξεις, τις πρόβαλε στο μέλλον και αναζήτησε τον τρόπο –πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό– να πετύχει το στόχο της.

Την ίδια εποχή στην Ελλάδα, μετά την ευφορία του χρηματιστηρίου και των καταναλωτικών δανείων, μπαίναμε σε βαθιά οικονομική κρίση από την οποία δεν έχουμε εξέλθει ακόμη.

Η επέτειος της Άλωσης έδωσε την ευκαιρία τις τελευταίες μέρες να αναζητήσουμε αναφορές και να κάνουμε ορισμένες συγκρίσεις. Θα ξεπεράσω το ζήτημα των αναφορών για την επιβίωσή μας ως κοινωνίας (Βυζάντιο, Αρχαία Ελλάδα, τι και πώς) και θα εστιάσω σε ένα ερώτημα: μεταξύ των κινήσεων Ελλάδας και Τουρκίας πού διακρίνετε περισσότερες αφομοιώσεις, από την στρατηγική, για παράδειγμα, του Βυζαντίου; Στην Ελλάδα ή στην Τουρκία;

Πολλές από τις κινήσεις της Τουρκίας στα μέτωπα που άνοιξε σήμερα, παραπέμπουν στην τακτική και τη στρατηγική του Βυζαντίου. Θα μείνω σε μια τελευταία εντυπωσιακή κίνηση για να αναδείξω το πόσο σύνθετα σκέφτεται το τουρκικό κατεστημένο πέραν του κόμματος που βρίσκεται στην εξουσία.

Η Τουρκία αντιλαμβάνεται ότι κάποια στιγμή θα μπει σε τροχιά σύγκρουσης με τη Ρωσία. Και ετοιμάζει τα όπλα της.

Θεωρεί, όπως και με την Ελλάδα, πως αδύνατο σημείο είναι η ρωσική κοινή γνώμη, σε κάποιες μουσουλμανικές μειονότητες της οποίας μπορεί να αναζητά και υποστήριξη. Δημιουργεί λοιπόν ένα ιστολόγιο στα ρωσικά αποσκοπώντας να έχει λόγο στο εσωτερικό της Ρωσίας.

Στην Ελλάδα δεν μπαίνουν ούτε καν στον κόπο να σκεφθούν κάτι ανάλογο στα τουρκικά, παρόλο που υπάρχει υποχρέωση (πολιτικής ηθικής, τουλάχιστον) προς τη μειονότητα. Αλλά και ως ιστορικό χρέος η ελληνική πολιτεία θα έπρεπε να κάνει κάτι πιο ουσιαστικό για την αντικειμενική ενημέρωση του δημοκρατικού μέρους της τουρκικής κοινής γνώμης που στενάζει κάτω από τον αυταρχισμό του Ερντογάν. Θυμάστε την υποστήριξη που έτυχε ο ελληνικός λαός από τις ευρωπαϊκές χώρες;

Για συνθετότερες κινήσεις ούτε λόγος. Λες και ολόκληροι κρατικοί μηχανισμοί δεν υπάρχουν.

Ένα δεύτερο σημείο, με αφορμή την Άλωση, είναι ότι από τότε μέχρι σήμερα ο ιταλικός χώρος βρίσκεται απέναντι στην Ελλάδα και τον ελληνισμό. Λες και φέρουν βαρέως την κληρονομιά που άφησαν στους Ρωμαίους οι αρχαίοι Έλληνες.

Τη δεκαετία του ’70 παρακολουθώντας ιταλικά στη Φλωρεντία, άκουσα με έκπληξη την καθηγήτρια του μαθήματος Storia dell arte Italiana να μας λέει πως η τέχνη στην ουσία αρχίζει από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διότι όλα τα έργα της αρχαίας Ελλάδας αντιγράφηκαν από τους Ρωμαίους, συνεπώς, μπορούν να μελετηθούν εκεί.

Η νεότερη Ιταλία μπήκε δυναμικά με μεγαλοϊδεατισμούς στο ιστορικό προσκήνιο διεκδικώντας τις Δαλματικές ακτές αλλά και μέγιστη επιρροή στην Αλβανία.

Η Ρώμη διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη δημιουργία της Αλβανίας ως ανεξάρτητου κράτους θέτοντας εμπόδια στην ελληνική πολιτική για τη Βόρειο Ήπειρο και στη σερβική προσπάθεια εξόδου στη θάλασσα.

Η Ιταλία θεωρούσε τον Αυλώνα αν όχι μέρος που έπρεπε να συμπεριλάβει στην επικράτειά της, τουλάχιστον περιοχή μέγιστης επιρροής.

Τώρα που στον Αυλώνα υπάρχει τουρκική παρουσία και επιδιώκεται να δημιουργηθεί τουρκική βάση, η Ρώμη ποιεί την νήσσαν.

Δυστυχώς, ο ελληνικός εθνοκεντρισμός δεν λειτούργησε αποτελεσματικά για το ελληνικό έθνος. Το περιόρισε και το έπνιξε. Ένας λαός με οικουμενική αναφορά στην οποία πρωταγωνιστούσε, περιορίστηκε στα όρια ενός μικροελλαδισμού που πήρε τη μορφή μιας αθηναϊκής ιδεολογίας και καταπνίγει κάθε ικμάδα της ελληνικής κοινωνίας.

Κάτι άλλο χρειαζόμαστε. Οι δημιουργικοί λαοί δεν αφήνουν τις επετείους σαν και την χθεσινή να περάσουν χωρίς σοβαρό προβληματισμό.

Στη δική μας περίπτωση το κυρίαρχο σύστημα ικανοποιείται με μερικές αναφορές μνημοσύνου.