17 Ιούλιος 2018, 12:46 - Τελευταία Ενημέρωση: 17 Ιούλιος 2018, 11:54

Σαν σήμερα, 17 Ιουλίου 1955: Η μεγάλη απόδραση από τις φυλακές των Βούρλων

  • Σαν σήμερα, 17 Ιουλίου 1955: Η μεγάλη απόδραση από τις φυλακές των Βούρλων
    Οι φυλακές των Βούρλων και δημοσίευμα της εποχής (σύνθεση εικόνας: Χριστίνα Κωνσταντάκη)

Μετά από τέσσερις μήνες επίμοχθης και επικίνδυνης προετοιμασίας, 27 κομμουνιστές κρατούμενοι δραπετεύουν στις 17 Ιουλίου 1955 από τις φυλακές των Βούρλων. Η απόδραση υπήρξε μια από τις θεαματικότερες στα διεθνή χρονικά και, μολονότι χρησιμοποιήθηκαν ελάχιστα μέσα και αυτοσχέδια εργαλεία, εξευτέλισε τους δεσμώτες της εποχής.

Η ιστορία των Βούρλων ξεκινά όμως πολύ νωρίτερα. Όταν για πρώτη φορά χτίζεται σε λιμάνι της Μεσογείου ένα δημόσιο πορνείο για να εξυπηρετεί τις ανάγκες ναυτικών και εργατών.

Είναι ο χώρος που ενέπνευσε τον Μάρκο Βαμβακάρη, τη Γαλάτεια Καζαντζάκη, τη Λιλίκα Νάκου, τον Μ. Καραγάτση και πολλούς άλλους ακόμα. Είναι ο χώρος που στέγασε απελπισμένες γυναίκες και εξελίχθηκε σε μια φρικτή φυλακή.

Βούρλα: Η μεγάλη απόδραση
Τον Ιούλιο του 1955 27 βαρυποινίτες κομμουνιστές δραπετεύουν από τις φυλακές των Βούρλων, στην περιοχή της Δραπετσώνας του Πειραιά. Η εκπληκτική απόδραση των 27 κρατούμενων κομμουνιστών επιφέρει ισχυρότατο πλήγμα στην Ασφάλεια, η οποία αντιδρά με δρακόντεια μέτρα για τη σύλληψή τους και οι δραπέτες επικηρύσσονται με τον ν.1871 «περί ληστοκρατείας» και με σημαντικά για την εποχή χρηματικά ποσά, ως «λίαν επικίνδυνοι δια την δημοσίαν ασφάλειαν». H επικήρυξη δεν απέδωσε, παρ’ όλα αυτά οι περισσότεροι συνελήφθησαν αργότερα. Οι συνθήκες όμως κάτω από τις οποίες σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε η απόδραση των 27 κρατούμενων κομμουνιστών από τις φυλακές στα Βούρλα, την καθιστούν μια από τις θεαματικότερες αποδράσεις στα διεθνή χρονικά. Ο εξευτελισμός για τους δεσμώτες είναι μεγάλος.

Τα Βούρλα της Δραπετσώνας πήραν την ονομασία τους από το ελώδες έδαφος και τα βούρλα που φύονταν εκεί. Δεν ήταν μια τοποθεσία που θα επέλεγε για να κατοικήσει κανείς. Σε αυτόν τον τόπο εγκατάλειψης και παρακμής στήθηκαν, τον 19ο αιώνα, αρχικά οι εγκαταστάσεις των πορνείων με σκοπό να εξυπηρετούν τις ανάγκες των πληρωμάτων ελληνικών και ξένων πλοίων. Την περίοδο της Κατοχής οι Ιταλοί και οι Γερμανοί μετέτρεψαν το συγκρότημα των οίκων ανοχής σε φυλακές, που το 1995 θεωρούνταν πλέον υψίστης ασφαλείας υπό την ονομασία Δικαστικές Φυλακές Πειραιώς.

Οι φυλακές των Βούρλων αρθρώνονταν σε τρεις πτέρυγες. Από τις τρεις πτέρυγες, η πρώτη και η δεύτερη χρησιμοποιούνταν για τους ποινικούς κρατούμενους και η τρίτη για τους πολιτικούς. Κάθε πτέρυγα είχε 24 κελιά των πέντε ατόμων. Το 1954, και με βάση τον... περίφημο μεταξικό νόμο 375/36, η κυβέρνηση του «Ελληνικού Συναγερμού», υπό τον Αλέξανδρο Παπάγο, προχώρησε σε ομαδικές συλλήψεις στελεχών του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ με την κατηγορία της κατασκοπείας σε βάρος της χώρας.

Στα τέλη του 1954 γεννήθηκε η ιδέα της απόδρασης στους κομμουνιστές που βρίσκονταν κρατούμενοι στα Βούρλα.

Οι δραπέτες τήρησαν αυστηρά τους νόμους της συνωμοτικότητας, βασίστηκαν στην εφευρετικότητά τους και ευνοήθηκαν από τις συμπτώσεις. Διέφυγαν μέσα από σήραγγα που κατασκευάστηκε από τους κρατούμενους σε τέσσερις μήνες, και ξεκίνησε κάτω από το κρεβάτι κρατούμενου στο κελί 13 το οποίο βρισκόταν κοντύτερα από κάθε άλλο στον εξωτερικό τοίχο των φυλακών, απέναντι από το εργοστάσιο «Ντεστρέ». Οι πολιτικοί κρατούμενοι έπρεπε να τρυπήσουν το τσιμεντένιο δάπεδο και να σχηματίσουν «πηγάδι» βάθους τριών μέτρων, από όπου θα ξεκινούσε η σήραγγα με διάμετρο 80 εκατοστά και μήκος 18-19 μέτρα. Η υπόγεια σήραγγα θα περνούσε κάτω από τα θεμέλια του τοίχου της φυλακής και του εξωτερικού μαντρότοιχου, θα διέσχιζε την οδό Δογάνη, θα περνούσε τον εξωτερικό τοίχο του εργοστασίου «Ντεστρέ» και θα κατέληγε στους λουτήρες του εργοστασίου. Τα εργαλεία για την απόδραση ήταν αρχικά ένα κοπίδι και ένα τσαγκαράδικο σφυρί, αργότερα προστέθηκε σε αυτά ένα σκεπάρνι. Για την όλη επιχείρηση «στρατολογήθηκαν» δύο γυναίκες που συνδέονταν αισθηματικά με τους κρατουμένους, και τους έδωσαν σημαντικές πληροφορίες για τις συνθήκες γύρω από τις φυλακές, την απόσταση μέχρι την Νεστρέ, τις σκοπιές κτλ.


Σχέδιο των φυλακών από τους Τσακίρη-Βασιλόπουλο: M = σκοπιές, λ = λουτρό, τ = τουαλέτα, λε = πλυντήρια «ΝΤΕΣΤΡΕ»

Για την προετοιμασία απαιτήθηκαν τρεις μήνες. Άλλους τέσσερις μήνες πήρε το σκάψιμο της σήραγγας. Ακούγεται απλό; Για τις συνθήκες που επικρατούσαν και τα διαθέσιμα μέσα, ήταν μια ασύλληπτη επιχείρηση κάτω από τραγικά δύσκολες συνθήκες κινδύνου. Η σήραγγα, μήκους 18 μέτρων, υποστυλώθηκε με επάρκεια. Για να κρύψουν τα μπάζα, οι κρατούμενοι ζήτησαν άδεια να φτιάξουν παρτέρι με άνθη στο εσωτερικό προαύλιο, η άδεια τους δόθηκε και σε λίγο καιρό το σημείο γέμισε άνθη μέσα σε γκαζοτενεκέδες που είχαν το χώμα και χαλίκια από το άνοιγμα της σήραγγας. Όσο το έργο προχωρούσε τόσο δυσκολότερη γινόταν η κατάσταση μέσα στη σήραγγα από τη ζέστη και την έλλειψη αέρα. Γι’ αυτό και κάθε τέταρτο άλλαζαν οι βάρδιες του σκαψίματος.

Το μεσημέρι της Κυριακής 17 Ιουλίου 1955, μετά το συσσίτιο, οι κρατούμενοι φορούν πιτζάμες πάνω από τα ρούχα τους, κάλτσες πάνω από τα παπούτσια τους, μαντίλια στα κεφάλια τους. Κατά ομάδες διασχίζουν τη σήραγγα και φτάνουν στο εργοστάσιο «Ντεστρέ», κάνοντας το βήμα προς την ελευθερία...


Η οδός Δογάνη και το σημείο από το οποίο πέρασαν οι δραπέτες (φωτ.: εφ. Το Βήμα)

Τα νέα μαθεύτηκαν στις τρεις το μεσημέρι της Κυριακής, όταν μπήκαν στην Γ΄ Πτέρυγα ο υπαρχιφύλακας με τρεις φύλακες για την καθιερωμένη καταμέτρηση των κρατουμένων. Στα τελευταία κελιά της πτέρυγας –τα κελιά 13, 14 και 15– δεν υπήρχε κανένας.

Οι 27 δραπέτες ήταν οι: Βαρδής Βαρδινογιάννης, φοιτητής Νομικής, 33 ετών •  Ανδρέας Βελλής, φοιτητής Πολυτεχνείου, 26 ετών • Γκαστόν Βερναρδής, τελειόφοιτος Ιατρικής, 31 ετών • Γιώργος Γεωργίου, εργάτης, 55 ετών • Αριστοτέλης Γεωργούλιας, έμπορος, τελειόφοιτος Νομικής, 38 ετών • Βασίλης Δουκάκης, μεταφραστής, 30 ετών • Χαράλαμπος Καλατζής, έμπορος, 28 ετών • Σταύρος Καρράς, σπουδαστής Πολυτεχνείου, 30 ετών • Βασίλης Κάτρης, εργάτης, 30 ετών • Παντελής Κιουρτζής, έμπορος, 42 ετών • Ζήσιμος Κόκλας, δημόσιος υπάλληλος, 40 ετών • Μιχάλης Κολοκοτρώνης, αρτεργάτης, 30 ετών • Κώστας Λιναρδάτος, δημοσιογράφος, τελειόφοιτος Νομικής, 33 ετών • Αλέκος Λογαράς, γεωπόνος, 29 ετών • Ανδρέας Μπαρτζώκας, λογιστής, 28 ετών • Δημήτρης Μυριανθόπουλος, εργάτης, 42 ετών • Δημήτριος Πανουσόπουλος, ιδιωτικός υπάλληλος, 26 ετών • Αλέκος Παπαλεξίου, φοιτητής Ιατρικής, 36 ετών • Αλέξης Παπούλιας, δικηγόρος, 41 ετών • Στέλιος Πάσιος, σιδηροδρομικός, 31 ετών • Περικλής Ροδάκης, μεταφραστής, 30 ετών • Σταύρος Σιδέρης, πτηνοτρόφος, 30 ετών • Σωτήρης Σωτηρόπουλος, κτηματίας, 35 ετών • Λεωνίδας Τζεφρώνης, τελειόφοιτος Πολυτεχνείου, 35 ετών • Κυριάκος Τσακίρης, φοιτητής Νομικής, 39 ετών • Κώστας Φίλης, καθηγητής Φιλολογίας, 28 ετών • Γεώργιος Χατζηπέτρου, υδραυλικός, 33 ετών.

Η κινητοποίηση των Αρχών είναι αστραπιαία, κλείνουν αμέσως οι δρόμοι με μπλόκα και έλεγχο των περαστικών. Σε λίγη ώρα τις φυλακές των Βούρλων επισκέπτονται ο υπουργός Δημόσιας Τάξης, ο αρχηγός της Χωροφυλακής, ο διοικητής της Γενικής Ασφάλειας, ο εισαγγελέας και ο διοικητής του Τμήματος Μεταγωγών Πειραιά. Οι ανώτεροι απειλούσαν για άμεσα στρατοδικεία. Ο εξευτελισμός ήταν μεγάλος. Το χτύπημα για τους δεσμώτες ήταν τρομερό.

Στις 21 Ιουλίου 1955 στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως δημοσιεύεται απόφαση με την οποία οι δραπέτες επικηρύσσονται με τον νόμο «περί ληστοκρατείας», με χρηματικές αμοιβές έως 30.000 δραχμές για το φόνο ή τη σύλληψη των δραπετών και έως 15.000 δραχμές για την αποτελεσματική κατάδοσή τους «εις τας αρμόδιας Αρχάς». Αυστηρές ποινές προβλέφθηκαν και για όσους τους έκρυβαν. Τα μέτρα δεν απέδωσαν. Δεκαπέντε από τους δραπέτες συνελήφθησαν αρκετό καιρό αργότερα, από αυτούς οι 13 μετά από κατάδοση, και οι άλλοι δύο τυχαία. Δέκα κατάφεραν να διαφύγουν στο εξωτερικό. Ένας, ο Γεωργίου, σκοτώθηκε από σφαίρα αστυνομικού αποσπάσματος «επιχειρώντας να εξέλθη παρανόμως των ελληνικών συνόρων», σύμφωνα με σχετικό αστυνομικό δελτίο.


Απόσπασμα από το ΦΕΚ (πατήστε πάνω στη φωτογραφία για να το διαβάσετε ολόκληρο)

Η απόδραση από τις φυλακές των Βούρλων απασχόλησε για ημέρες τον ελληνικό Τύπο. «Τι προκύπτει από την μεγάλην απόδρασιν 27 κομμουνιστών της Κυριακής – Ολόκληρον τμήμα του παρανόμου μηχανισμού του Κ.Κ. Ελλάδος παραμένει ανέπαφον και συνεχίζει την ανατρεπτικήν δράσιν του, πιθανώς υπό την αρχηγία του Ακριτίδη» έγραψε η εφημερίδα Απογευματινή. «Η καταπληκτική ομαδική απόδρασις των κομμουνιστικών στελεχών – Μέχρις ώρας ουδείς συνελήφθη από τους 27 κομμουνιστάς τους δραπετεύσαντας από τας φυλακάς Βούρλων το απόγευμα της Κυριακής υπό μυθιστορηματικάς συνθήκας», ανέφερε η εφημερίδα Ακρόπολις.

«Υπό τα βλέμματα της "ισχυράς" κυβερνήσεως – 27 κομμουνισταί απέδρασαν εκ των φυλακών Βούρλων υπό μυθιστορηματικάς συνθήκας – Από διανοιγείσαν υπόγειον σήραγγα διέφυγον εις παρακείμενον εργοστάσιον», έγραψε η εφημερίδα Ελευθερία.


Γελοιογραφία της εποχής από την εφ. Βραδυνή

Σήμερα τα Βούρλα έχουν δώσει τη θέση τους σε πολυώροφες πολυκατοικίες που δεν υποψιάζουν για το ιστορικό βάρος αυτής της περιοχής...

  • Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ / K.B.