Ο αναθεματισμένος συμφεροντολογισμός

Ακούω και διαβάζω πολλούς να δηλώνουν ευθαρσώς και ξεκάθαρα πως οι σχέσεις των κρατών καθορίζονται από το δίκιο της ισχύος και το συμφέρον. Ο στυγνός συμφεροντολογισμός στην εξωτερική πολιτική, λοιπόν, αναγνωρίζεται ως αναντίρρητη πραγματικότητα. Μάλιστα, όσοι έχουν θέσεις ευθύνης ως κυβερνήτες και δεν είναι αρκετά πραγματιστές για να συνειδητοποιήσουν ότι έτσι έχουν τα πράγματα, κατηγορούνται ως αιθεροβάμονες, ανάξιοι κι επικίνδυνοι.

Δεν μου κάνει, βέβαια, καμία εντύπωση το ότι η άποψη αυτή εκφέρεται τόσο εύκολα και τόσο φανερά∙ ούτε το ότι οι περισσότεροι σχεδόν την αποδεχόμαστε.

Η ιστορία και τα γεγονότα το επιβεβαιώνουν συνεχώς: οι σχέσεις μεταξύ των χωρών, οι συμμαχίες και οι αντιπαλότητες, οι συνεργασίες και οι αντιπαραθέσεις καθορίζονται από συμφέροντα. Έτσι είναι∙ το παραδεχόμαστε (και μάλιστα χωρίς δυσκολία) ότι στην εξωτερική πολιτική η ηθική, η δικαιοσύνη, η αρετή, η αξιοπιστία κι η αξιοπρέπεια λίγο-πολύ βρίσκονται στο περιθώριο.

Συνηθίσαμε να το ακούμε και δεν μας ξενίζει. Από την άλλη, όμως, αν κουνήσουμε το κεφάλι μας καλά (για να καθαρίσει το μυαλό) κι αναλογιστούμε, θα εντοπίσουμε την προφανή σχιζοφρένεια. Πώς γίνεται να υπάρχει τέτοια απόκλιση μεταξύ της κοινής αίσθησης του δικαίου στις διαπροσωπικές σχέσεις από τη μια και στις σχέσεις των κρατών από την άλλη;

Δηλαδή, εάν είσαι απλός πολίτης και δώσεις τα χέρια με κάποιον για το άλφα κι ύστερα κάνεις το βήτα, είσαι ξεφτίλας. Αν όμως είσαι ολάκερη χώρα και κάνεις το ίδιο (γιατί σε παίρνει και μπορείς), έχεις καπατσοσύνη; Αν υπεξαιρέσεις κάτι από τον γείτονα είσαι κλέφτης. Εάν όμως είσαι χώρα και λεηλατείς οικονομικά την άλλη, τότε έχεις μεγαλόπνοη εξωτερική πολιτική; Εάν φλομώσεις τον φίλο σου στο παραμύθι, είσαι ψεύτης και μυθομανής. Εάν βέβαια είσαι χώρα και κάνεις το ίδιο σε κάποιαν άλλη, θα πρέπει να παραδεχτούμε πως έχεις απίθανη διπλωματία;

Αν πάλι πλέξεις μια σκευωρία και σπιλώσεις άδικα κάποιον συμπολίτη σου είσαι κατάπτυστος. Εάν κάνεις το ίδιο πράγμα ως κράτος σ’ ένα ξένο κράτος, τι θα πρέπει να πούμε; Ότι έχεις βαθυστόχαστη και αποτελεσματική στρατηγική στα διεθνή ζητήματα;

Η άποψη ότι τις σχέσεις των κρατών τις ορίζει το στυγνό συμφέρον έχει παγιωθεί. Η θέση ότι ο αμοραλισμός στην εξωτερική πολιτική είναι κάτι σύνηθες δεν ξαφνιάζει κανέναν. Γιατί όμως τότε κανένας πολιτικός δεν το ομολογεί και δεν το παραδέχεται μπροστά στους πολίτες της χώρας του και του κόσμου όλου; Τι είδους γελοιότητα, τι είδους υποκρισία είναι αυτή;

Ολόκληρη χώρα κυβερνάς... Πού είναι η αξιοπρέπειά σου; Πού είναι το θάρρος σου; Βγες και πες στους πολίτες της χώρας σου ότι ως άτομο στις διαπροσωπικές σχέσεις σου προσπαθείς να λειτουργείς με κάποιο ήθος κι αξιοπρέπεια, με καλοσύνη και δικαιοσύνη. Αλλά επειδή τώρα είσαι κυβερνήτης και κρατάς τις τύχες μιας ολόκληρης χώρας στα χέρια σου, στις σχέσεις σου με τις άλλες χώρες είσαι ανήθικος, βρόμικος κι ελεεινός. Εξήγησέ τους, λοιπόν, το πώς μετατρέπεσαι από άνθρωπος σε ανελέητο θηρίο όταν φοράς το καπελάκι του ηγέτη. Εξήγησέ τους ότι το κάνεις για χάρη τους∙ επειδή φροντίζεις τα συμφέροντά τους. Πώς λένε εκείνο το... «αμάρτησα για το παιδί μου»; Έτσι, πες τους κι εσύ: «αμάρτησα για σένα, λαέ μου».

Δεν το κάνεις (κι ούτε πρόκειται να το κάνεις), βέβαια, ποτέ... Γιατί ο κοσμάκης, ακόμα και οι ψηφοφόροι σου, θα σε πάρουν με τις ντομάτες.

Ο απλός κόσμος έχει μια εσωτερική αίσθηση του σωστού. Έχει μια αξιοπρέπεια και μια εθνική υπερηφάνεια. Ναι... μπορεί να θέλει τη βολή του και την οικονομική του ευμάρεια, αλλά δεν θέλει οι κυβερνήτες του να κάνουν ανηθικότητες και να ξεπουλάν αρχές κι αξιοπρέπεια για να του την εξασφαλίσουν. Δεν θέλει η χώρα του να συμμετέχει, να συμβάλλει ή να κλείνει τα μάτια σε εγκλήματα, σε αδικίες και σε βλάβες που προκαλούνται σε άλλες χώρες του κόσμου και στους πολίτες τους.

Τελικά, φαίνεται πως ακόμα και στον λεγόμενο δημοκρατικό κι ελεύθερο κόσμο η εξωτερική πολιτική ασκείται εν πολλοίς στα κρυφά, στα σκοτεινά, και πιθανά σε απόκλιση από την κοινή αίσθηση του δικαίου των πολιτών. Η συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς γίνεται για τα μάτια του κόσμου. Οι διεθνείς κανόνες στρεβλώνονται κατά περίπτωση και κατά βούληση. Δηλαδή στην ουσία πρόκειται για μια φτιασιδωμένη ζούγκλα, όπου αυτός που μπορεί κι είναι θρασύς κι αποφασισμένος, κάνει το δικό του ανεξέλεγκτα.

Η συλλογική και οικουμενική θεμελιώδης δημοκρατική αντίληψη δεν αντιλαμβάνεται ξεκάθαρα τον αυθεντικό εχθρό της εδώ κι αρκετό καιρό τώρα. Κι έτσι πελαγοδρομεί. Επηρεάζεται και διαποτίζεται αργά, αλλά σταθερά, από τον κρυφό και αδυσώπητο αντίπαλό της. Δηλητηριάζεται από το υπόγειο ιδεολογικό ρεύμα του ανήθικου συμφεροντολογισμού και του άπληστου εγωισμού.

Δυστυχώς, το γενικότερο πνεύμα των διεθνών σχέσεων και γεγονότων διαμορφώνει ανάλογη νοοτροπία και στις ιδιωτικές υποθέσεις...

Αυτή είναι η κυρίαρχη ιδεολογική μάχη της εποχής μας. Η έκβασή της θα καθορίσει την πρόοδο ή την οπισθοδρόμηση του ανθρώπινου πολιτισμού στο άμεσο μέλλον. Πόσο γρήγορα και πόσο αποτελεσματικά μπορεί να ανασχεθεί ο αυθαίρετος κι αχόρταγος συμφεροντολογισμός ατόμων, οργανωμένων ομάδων, ιδιωτικών εταιρειών ή κρατών; Αυτό είναι το στοίχημα του θαυμαστού (ή εφιαλτικού) καινούργιου μας κόσμου...