27 Μάρτιος 2017, 15:17 - Τελευταία Ενημέρωση: 8 Δεκέμβριος 2017, 13:54

Κώστας Αλεξανδρίδης: Οι Μωμόγεροι είναι πρόδρομος μιας νέας μορφής θεάτρου

  • Κώστας Αλεξανδρίδης: Οι Μωμόγεροι είναι πρόδρομος μιας νέας μορφής θεάτρου
    Ο Κώστας Αλεξανδρίδης με τους Μωμόγερους στην... πατρίδα τους, τη Ματσούκα του Πόντου, τον Ιανουάριο του 2010

Ο Κώστας Αλεξανδρίδης, ιδρυτής και πρόεδρος του Ελληνικού Σωματείου Διάσωσης & Διάδοσης της Πολιτιστικής μας Κληρονομιάς «Οι Μωμόγεροι», μιλά στο pontos-news.gr με αφορμή την εγγραφή του δρώμενου στον κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Μέσα από την πλούσια δράση του, μας αποκαλύπτει την ακατανίκητη δύναμη της παράδοσης, το νήμα που συνδέει τα δρώμενα του Δωδεκαημέρου στον Πόντο με το καρναβάλι της Βραζιλίας, τους Μωμόγερους της Ματσούκας με τους Μομοτσόρο της Ισπανίας, τη μεγάλη σημασία της εγγραφής στον κατάλογο της UNESCO, αλλά και το όνειρό του να γίνουν οι Μωμόγεροι πρόδρομος μιας νέας μορφής θεάτρου, στο οποίο οι θεατές δεν θα είναι θεατές αλλά συμμετέχοντες.

Πώς κατέστη δυνατή η ένταξη του δρώμενου των Μωμόγερων στον κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO;
Ο φάκελος πέρασε από πολύ αυστηρό έλεγχο – και από πολλές βαθμίδες ελέγχων. Όταν έχεις έναν τέτοιο θησαυρό που χάνεται στα βάθη των αιώνων, πρέπει να εξηγήσεις όλα τα στοιχεία που τον αποτελούν για να γίνει κατανοητό. Για παράδειγμα, γιατί οι ιεροτελεστές φοράνε φουστανέλα; Γιατί η περικεφαλαία, γιατί τα ραβδιά στα χέρια; Για όλα αυτά τα στοιχεία έγινε επιστημονική τεκμηρίωση. Ο Πόντος ήταν κομμάτι της Ρωμανίας, της ανατολικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ήταν η Ρωμανία των ελληνόφωνων Ρωμαίων όπως υπήρχε και η Ρωμανία των λατινόφωνων Ρωμαίων. Ο ελληνισμός, από τη στιγμή που δέχτηκε να αλλάξει τη θρησκευτική του συμπεριφορά και να δεχτεί τον Χριστιανισμό, ακολούθησε μια άλλη πορεία – αλλά πριν από αυτό, αν πάμε πίσω θα βρούμε τον Μώμο.


Μωμόγεροι στο Καρυοχώρι Κοζάνης, σε φωτογραφία εποχής

Στη Θεογονία του Ησίοδου ο Μώμος αναφέρεται ως θεός του γέλιου, ως προσωποποίηση της μομφής και σάτιρας. Είναι μια θεότητα πολύ διαδεδομένη και στον μικρασιατικό χώρο και στους Λατίνους, οι οποίοι τον αποδέχτηκαν και εκείνοι στο δικό τους πάνθεον. Και μάλιστα στα αγαλματίδια που έχουν βρεθεί, ο Μώμος εμφανίζεται με περικεφαλαία και φουστανέλα.

Απόδειξη αυτού, είναι ότι ακόμα και σήμερα στο μεγαλύτερο καρναβάλι των Λατίνων, στο καρναβάλι του Ρίο, ο βασιλιάς καρνάβαλος, λέγεται βασιλιάς Μώμος: Rei Momo.


Ο Βραζιλιάνος... βασιλιάς Μώμος (Rei Momo) για το 2017

Για τη φουστανέλα πάντως έχουν εκφραστεί ενστάσεις…
Είναι εντελώς λανθασμένες. Υπάρχουν και γραπτές μαρτυρίες γι’ αυτό, και εγώ ως ερευνητής του δρώμενου και με τις γνώσεις μου του θεάτρου, μπορώ να σας βεβαιώσω ότι φουστανέλες φορούσαν και στον Πόντο. Την άποψη ότι η φουστανέλα δεν έχει θέση στο δρώμενο την δημοσίευσε κάποιος το 1965 και την αντέκρουσαν αμέσως άνθρωποι που γνώριζαν πρόσωπα και πράγματα. Οι ενστάσεις αυτές εντάσσονται στο πλαίσιο της άρνησης ορισμένων κύκλων και της απαξίωσης του δρώμενου, το οποίο δεν ήταν ποτέ επίσημα ενσωματωμένο στις λαϊκές γιορτές, και πάντα λαθραία επιβίωσε ανάμεσα σε τρεις μεγάλες χριστιανικές γιορτές.

Η Εκκλησία, ή τουλάχιστον κάποιοι πατέρες, προσπάθησαν με κάθε τρόπο να το υποβαθμίσουν να το πολεμήσουν ως ειδωλολατρικό, γιατί πράγματι είναι προχριστιανικό.

Οι Πόντιοι όμως το ενσωμάτωσαν στην παράδοσή τους και είναι εκπληκτικό ότι ακόμα και όταν ισλαμοποιήθηκε όλος ο Πόντος, το δρώμενο συνέχισε να υπάρχει.


Μωμόγεροι στην Καλλιθέα, Δεκ. 2016

Αυτή η αντίδραση υπάρχει ακόμα και σήμερα από την Εκκλησία;
Ασφαλώς, ακόμα και φέτος είχαμε ανακοινώσεις ενός (εντελώς αστοιχείωτου) ιερομόναχου, ο οποίος ούτε λίγο ούτε πολύ ισχυρίστηκε ότι όχι μόνο οι Μωμόγεροι, αλλά όλα αυτά τα δρώμενα, όπως τα ρογκάτσια, απομακρύνουν την νεολαία από τον Χριστό και είναι σατανικά. Και υπάρχει και μεταξύ μερίδας των Ποντίων αυτή η άποψη και μια προσπάθεια υποβάθμισης και υπονόμευσης του δρώμενου, η οποία δεν εμπόδισε όμως ούτε την επιστημονική επιτροπή του υπουργείου Πολιτισμού, ούτε την επιστημονική επιτροπή της UNESCO να το εντάξουν.

Και η ύπαρξη της περικεφαλαίας τεκμηριώνεται;
Δεδομένου ότι οι ιεροτελεστές του δρώμενου έχουν ως στόχο να προστατεύσουν τις δύο νύφες, άρα είναι έτοιμοι να δώσουν μάχη, είναι λογικό να εμφανίζονται όπως ο θεός Άρης με την περικεφαλαία και τον κοντό χιτώνα, όπως ο χιτώνας της Αθηνάς, όπως οι οπλίτες, όπως ο στρατός των Αρχαίων Ελλήνων, όπως ο στρατός του Μ. Αλεξάνδρου, όπως ο στρατός της Ρωμανίας στη συνέχεια, αλλά και ο στρατός των αυτοκρατόρων της Τραπεζούντας, των Κομνηνών.


Στάθης και Κώστας Αλεξανδρίδης, στο Βάιμπλινγκεν (Ιαν. 2016)

Νά λοιπόν πως βρέθηκε η περικεφαλαία και η φουστανέλα στον Πόντο. Τι πιστεύετε, ότι είναι πλεονέκτημα μόνο των Αρβανιτών;

Ποια θα ήταν μια αξιοποίηση προς τη σωστή κατεύθυνση της διεθνούς αναγνώρισης των Μωμόγερων;
Η αναγνώριση αυτή μας γέμισε ικανοποίηση, γιατί από τη στιγμή που εντάχθηκε ως πρώτο στα δρώμενα του Δωδεκαημέρου, όλα τα υπόλοιπα έθιμα της ίδιας περιόδου από την Ελλάδα ή από το εξωτερικό θα μπουν ουσιαστικά κάτω από τους Μωμόγερους. Είναι το πρώτο στοιχείο που αναγνωρίζεται στα δρώμενα του Δωδεκαημέρου, και είναι ελληνικό. Τουτέστιν, οι γιορτές αυτές του Δωδεκαημέρου είναι ελληνικές. Τέτοιες γιορτές όμως υπάρχουν παντού. Και ένας από τους επόμενους στόχους μου είναι να αναδείξω τις αντίστοιχες ομάδες που υπάρχουν και δρουν σε όλο τον κόσμο.

Να βρω ας πούμε τι συνδέει τους Μωμόγερους με τους Μομοτσόρο (Momotxorro) της Ισπανίας και τις αντίστοιχες ομάδες της Γαλλίας και της Ιταλίας.


Μωμόγεροι - Μομοτσόρο - Momotxorro στην ισπανική Ναβάρα

Στις χώρες αυτές τα δρώμενα που αναφέρετε διασώζονται ακόμα και σήμερα;
Βεβαίως! Είναι ζωντανά και έχουν πολλές ομοιότητες με τους Μωμόγερους.

Άρα έχετε κάνει μια πρώτη έρευνα που δείχνει ότι υπάρχει σύνδεση...
Ασφαλώς υπάρχει σύνδεση, και απόδειξη μεγάλη γι' αυτό είναι και το καρναβάλι της Βραζιλίας. Και πώς θα γινόταν αλλιώς, αφού ο Μώμος ήταν ο θεός του γέλιου και της σάτιρας. Από τον Μώμο προέρχονται και οι λέξεις μίμος και μίμηση.


Με ανοιχτό το τραύμα, όπως λέει, του ξεριζωμού από τη Ζάβερα (Ντίκαγια) της Τραπεζούντας, μεγαλωμένος στον Άγιο Δημήτριο Κοζάνης, ο Κώστας Αλεξανδρίδης έχει κάνει τη διάσωση και τη διάδοση του δρώμενου σκοπό της ζωής του
(φωτ.: Χριστίνα Κωνσταντάκη)

Το κοινό όλων αυτών των δρώμενων;
Υπάρχει γραπτή μαρτυρία συγκλονιστική (την αναφέρει ο Λουκιανός στο Περί Ορχήσεως έργο του), όπου μας δίνει τα εξής στοιχεία για τη βακχική όρχηση, τη συγκεκριμένη όρχηση όπου μεταξύ άλλων αναφέρει ότι «η βακχική όρχησις εν Ιωνία μάλιστα και εν Πόντο καίτοι σατιρική σπουδαζομένη κατά τον τεταγμένο χρόνο» (γίνεται μόνο το Δωδεκαήμερο), διάστημα κατά το οποίο οι κάτοικοι των περιοχών «απάντων άλλων επιλαθόμενοι» [σ.σ.: αφήνουν δηλαδή ό,τι άλλες εργασίες έχουν] κάθονται ημέρες και ώρες «ορώντες κορύβαντες και σατύρους», ανθρώπους δηλαδή μεταμφιεσμένους.


Ενθουσιασμένος δήλωσε ο δήμαρχος του Βάιμπλινγκεν από την παρουσία των Μωμόγερων (Ιαν. 2016), ο οποίος χόρεψε μαζί τους και υποσχέθηκε ότι το δρώμενο θα καθιερωθεί στις τοπικές εκδηλώσεις

Bλέπουμε λοιπόν ότι ήταν μια όρχηση πολύ διαδεδομένη στον μικρασιατικό χώρο και στον Πόντο. Και είναι άξιο λόγου ότι σ' αυτήν συμμετέχουν οι ευγενέστεροι των πόλεων, οι οποίοι καυχώνται περισσότερο για το ότι συμμετέχουν στο δρώμενο, παρά για τον πλούτο και τα αξιώματά τους. Εκεί λοιπόν είναι η ρίζα όλων αυτών των δρώμενων και το γεγονός ότι τόσο μεγάλη σημασία έδιναν σ' αυτό, ότι τόσο βαθιά ήταν ριζωμένο στο λαό μας, εξηγεί γιατί δεν κατάφερε να το ξεριζώσει ούτε η νέα θρησκεία, ο Χριστιανισμός, αλλά ούτε το Ισλάμ.

Η ερευνά σας για τη σύνδεση των Μωμόγερων με αντίστοιχα δρώμενα στον υπόλοιπο κόσμο σε ποιο στάδιο βρίσκεται;
Ήδη είμαστε σε επαφή με Ισπανία, και πολύ γρήγορα θα έχουμε ανταλλαγές. Και αυτό θα δώσει νέα ώθηση σε όλο τον μικρασιατικό χώρο. Και το λέω αυτό γιατί με αφορμή της δική μας παρουσίας στην Τραπεζούντα επί τρία συνεχή χρόνια (από το 2009 έως το 2011), όπου κάναμε αναβίωση του δρώμενου, ο Δήμος Τραπεζούντας καθιέρωσε από το 2012 τη διοργάνωση Κalandar Festival, όπου ομάδες από τα γύρω χωριά της Τραπεζούντας έρχονται στην πόλη και συμμετέχουν σε αντίστοιχες ομάδες, υπολείμματα ας πούμε του δρώμενου των Μωμόγερων, που έχουν επιβιώσει σε διάφορα χωριά του Πόντου.


Καλαντάρια στη Λιβερά του Πόντου

Όταν λέτε υπολείμματα;
Θέλω να πω ότι μοιάζουν με το δρώμενο των Μωμόγερων, δεν έχουν μεγάλες διαφορές, τους λείπει η χορευτική ομάδα με τους φουστανελοφόρους, υπάρχουν όμως τα θεατρικά πρόσωπα και είναι ίδιος ο σκοπός, ο στόχος των δρώμενων αυτών.

Και έχουν διατηρηθεί και στον Πόντο όλα αυτά τα χρόνια;
Ήταν κάπως ξεχασμένα όλα αυτά, και με τη δική μας παρουσία εκεί από το 2009 ενθαρρύνθηκαν οι άνθρωποι να το ξανακάνουν άφοβα. Αυτή είναι η δύναμη της παράδοσης. Η παράδοση φωτίζει τα γεγονότα πολύ καλύτερα από ιστορικές αναφορές που πολλές φορές υποκρύπτουν και σκοπιμότητες.

Πότε γίνεται το συγκεκριμένο φεστιβάλ;
Είναι παράδοξο, αλλά γίνεται 13 Ιανουαρίου, με το παλιό ημερολόγιο είναι παραμονή Πρωτοχρονιάς, άρα γίνεται για το καλό του χρόνου, άρα εντός του Δωδεκαημέρου, άρα αυτό προδίδει και το χριστιανικό παρελθόν των συγκεκριμένων περιοχών.


Μωμόγεροι στο Πρωτοχώρι Κοζάνης

Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε τους Μωμόγερους στους δρόμους και τις Απόκριες. Συμφωνείτε;
Φέτος περιορίστηκε πάρα πολύ το φαινόμενο, ελάχιστες ομάδες –μία ή δύο αν θυμάμαι καλά– κλήθηκαν από τις τοπικές κοινωνίες και ανταποκρίθηκαν. Κακώς, για μένα. Οι Μωμόγεροι είναι δρώμενο του Δωδεκαημέρου. Στον Πόντο δεν υπήρχαν Απόκριες, είναι Δυτική γιορτή, είναι των αδερφών μας λατινόφωνων Ρωμαίων. Εμείς οι Ρωμαίοι της ανατολικής Ρωμανίας έχουμε μεταμφιέσεις μόνο κατά τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου. Πριν ενταχθούν οι Μωμόγεροι στον κατάλογο της UNESCO θα μπορούσαμε ίσως να δεχτούμε μια τέτοια παρατυπία, στα πλαίσια της προβολής του εθίμου. Από δω και πέρα όμως δεν πρέπει κανείς να κάνει αυτό το λάθος.

Τι προσδοκάτε από την ένταξη του δρώμενου στον κατάλογο της UNESCO;
Καταρχήν είμαστε περήφανοι ως Έλληνες που αναγνωρίστηκε ως πνευματική δημιουργία των Ελλήνων.

Για μας του Ποντίους είναι διπλή η χαρά, γιατί εμείς στερούμαστε πατρίδας και το συγκεκριμένο είναι ένα ξεριζώμενο δρώμενο και έχει τεράστια σημασία που αναγνωρίστηκε.


Από την εκδήλωση παράδοσης του αποδεικτικού εγγραφής των Μωμόγερων στον κατάλογο της UNESCO, στο υπουργείο Πολιτισμού (φωτ.: Κατερίνα Καρύγιαννη)

Για τις τοπικές κοινωνίες μπορεί να αποτελέσει πόλο έλξης επισκεπτών;
Ναι, μπορεί. Αν η Τοπική Αυτοδιοίκηση και συγκεκριμένα οι δύο δήμαρχοι (Κοζάνης και Εορδαίας) αντιληφθούν τη σημασία, που την έχουν αντιληφθεί, μπορούν να καταστήσουν το Δωδεκαήμερο πόλο έλξης για όλους τους Έλληνες αλλά και για επισκέπτες από το εξωτερικό· να έρχονται να βλέπουν την αναπαράσταση των Μωμόγερων στα χωριά της Κοζάνης.

Εσείς είστε σε επικοινωνία με τους δημάρχους της περιοχής για το κομμάτι αυτό;
Είμαστε σε συζητήσεις και συνεχίζουμε. Θα πρέπει να αναληφθούν συγκεκριμένες δράσεις, να οργανωθούν ας πούμε διεθνή συνέδρια, να βγει ένα λεύκωμα, να γίνει ένα βίντεο, ένα ντοκιμαντέρ πιο ελκυστικό. Είναι σαφές πάντως ότι υπάρχει η πρόθεση να αξιοποιηθεί η ένταξη του δρώμενου. Θα βάλω όμως και άλλη μια παράμετρο. Ο ελληνικός πολιτισμός μπορεί και σήμερα να ανεβάσει πολύ ψηλά την Ελλάδα.

Είναι πεποίθησή μου ότι το δρώμενο αυτό μπορεί να γίνει η απαρχή μιας νέας μορφής θεάτρου, που μπορεί να είναι πιο ελκυστική απ’ αυτή που γνωρίζουμε σήμερα.

Δηλαδή αντί να έχουμε θεατές που απλά παρακολουθούν μια παράσταση, να έχουμε θεατές που συμμετέχουν. Η δράση έτσι είναι πολύ πιο δυνατή και τα μηνύματα περνάνε πιο εύκολα.


(Φωτ.: ΧΚ)

Πώς μπορεί να γίνει όμως στην πράξη;
Ήδη γίνεται, αλλά σε μικρότερη κλίμακα. Είναι πάντως προσωπικός μου στόχος να αποτελέσει το δρώμενο των Μομόγερων προάγγελο μιας νέας μορφής θεάτρου, ενός θεάτρου δρόμου. Δεν μπορεί να μας μιλάει ο Ντάριο Φο για θέατρο δρόμου, είναι ελληνικό αυτό…

Από πού απορρέει όλο αυτό το πάθος για τη διάσωση και τη διάδοση του δρώμενου; Τι σας κινητοποιεί κύριε Αλεξανδρίδη προς την κατεύθυνση αυτή;
Ήρθα στην Αθήνα για να σπουδάσω στο Εθνικό Θέατρο. Και από τη στιγμή που απέκτησα θεατρική παιδεία, ήταν αδύνατον να μην ασχοληθώ και να μην αναδείξω τα στοιχεία της πατρίδας μου, της δικής μου ταυτότητας, των προγόνων μου που τόσο άδικη στάθηκε η μοίρα μαζί τους. Το αισθάνθηκα ως χρέος μου να συμβάλω στη διατήρηση και τη διάδοσή του. Και προσέξτε: το δρώμενο έχει περίπου 100 παραλλαγές, σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, στην Κοζάνη όμως δεν έχουμε αναβίωση του εθίμου, έχουμε συνέχεια παράδοσης. Από τα ορεινά χωριά της Ματσούκας στα χωριά της Κοζάνης.

Στην Κοζάνη, μοναδικά σε όλη την Ελλάδα, υπάρχει ένα νήμα που δεν διακόπηκε ποτέ.

Υποθέτω όμως ότι χρειάζεται κάτι παραπάνω από αίσθημα ευθύνης και γνώση για να υποστηρίξει κάποιος με τόσο πάθος ένα σκοπό…
Δεν ξέρω, ίσως έχει να κάνει με το ότι σε μένα δεν έχει επουλωθεί ακόμα το τραύμα του ξεριζωμού. Ίσως είναι αυτό…

Συνέντευξη: Κατερίνα Καρύγιαννη.

  • Φωτογραφίες: Αρχείο Κώστα Αλεξανδρίδη / Αρχείο pontos-news.gr.