16 Νοέμβριος 2014, 10:20 - Τελευταία Ενημέρωση: 16 Νοέμβριος 2014, 10:19

Ο Νίκος Καπετανίδης και η εφημερίδα «Εποχή»

  • Ο Νίκος Καπετανίδης και η εφημερίδα «Εποχή»
    Ο Ν. Καπετανίδης και πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Εποχή» 19/1/1921 (φωτ.: Επιτροπή Ποντιακών Μελετών)

Σε μια εποχή νέων αναταραχών στο χώρο της παιδείας, μια κορυφαία προσωπικότητα του Πόντου, ο Νίκος Καπετανίδης διδάσκει τρόπους για την αναζήτηση της γνώσης και της πνευματικότητας.

Του Κώστα Φωτιάδη*

Ο Νίκος Καπετανίδης υπήρξε ο κύριος αρθρογράφος της εφημερίδας Εποχή, την οποία εξέδιδε. Ο ίδιος ήταν εκτός από ευρυμαθέστατος και εξέχουσα προσωπικότητα του Πόντου, ένας ήρωας με τεράστια εθνική εμβέλεια. Υπήρξε δημοσιογράφος, εκδότης και διευθυντής εφημερίδων και περιοδικών (1889-1921).

Γεννήθηκε στη Ριζούντα και αποφοίτησε από το Φροντιστήριο Τραπεζούντας το 1905. Στη συνέχεια δούλεψε στον τραπεζικό οίκο των Φωστηρόπουλων, ενώ παράλληλα έγραφε άρθρα με τα ψευδώνυμα Σίσυφος και Σπύρος Φωτεινός. Το 1917 εξέδωσε την πρώτη του συλλογή διηγημάτων. Την ίδια περίοδο εργάστηκε στο περιοδικό της Τραπεζούντας Επιθεώρησις (1910-11), που είχε εκδότη τον Φίλωνα Κτενίδη, και εξέδωσε μόνος του τα έξι τελευταία τεύχη από τα συνολικά 24. Η παρέα του μαζευόταν στο σπίτι του Θεόδωρου Κασσάνη στον Άγιο Γρηγόριο, κοντά στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας, ή στο σπίτι του Καπετανίδη στην Αγία Μαρίνα ή στο σπίτι του Ηλία Εφραιμίδη στον Άγιο Γρηγόριο. Τους απασχολούσε πολύ το γλωσσικό ζήτημα που ήταν στη βράση του. Έκαναν φιλολογικές συζητήσεις, απήγγελλαν ποιήματα, έπαιζαν θέατρο.

Τότε άρχισε να γράφει στην εφημερίδα της Τραπεζούντας Φάρος της Ανατολής ή στην επιθεώρηση Ηχώ του Πόντου και στα Ημερολόγια των Κ. Σκόκου και Ε. Σβορώνου. Το 1917-18, την περίοδο της ρωσικής κατοχής, εξέδωσε την εβδομαδιαία εφημερίδα της Τραπεζούντας Σάλπιγξ στην οποία δημοσίευσε άρθρα. Με την ανακατάληψη το 1918 εξέδωσε την εφημερίδα Εποχή, που κυκλοφορούσε τρεις-τέσσερις φορές την εβδομάδα και άνοιξε διάλογο με την τουρκική Σελαμέτ για την ανεξαρτησία του Πόντου. Ο Καπετανίδης υπήρξε σοσιαλιστής, παρακολουθούσε την οκτωβριανή επανάσταση, την εξέγερση του γερμανικού λαού το 1919, και θαύμαζε τον φιλοπρόοδο πρόεδρο των ΗΠΑ Γούντροου Γουίλσον.

Για να συλλάβουμε τις τραγικές διαστάσεις της προσωπικότητάς του πρέπει να επισημάνουμε ότι ο Καπετανίδης εκτελέστηκε με απαγχονισμό στις 21/9/1921, στα 32 του χρόνια, σύμφωνα με το στημένο κατηγορητήριο ότι εργαζόταν για την ανεξαρτησία του έθνους του. Στο κατηγορητήριο μάλιστα ο ίδιος πρόσθεσε ότι δεν εργαζόταν μόνο για την ανεξαρτησία, αλλά και για την ένωση του Πόντου με την Ελλάδα.

Η εφημερίδα Εποχή που την εξέδιδε ο ίδιος την περίοδο 1918-21, στην οθωμανοκρατούμενη Τραπεζούντα, ήταν η κύρια αφορμή της καταδίκης του. Σε μια περίοδο έξαρσης του τουρκικού εθνικισμού η Εποχή δημοσίευε άρθρα στα οποία εκφράζονταν αντιλήψεις για την κατάσταση της ελληνικής παιδείας στον Πόντο και καλλιεργούσε την εθνική συνείδηση των καταπτοημένων Ελλήνων της περιοχής.

Η χρονική στιγμή που επιλέχθηκε από τον Καπετανίδη για την έκφραση των εθνικών αντιλήψεών του αποκτά ειδικό βάρος καθώς συνδυάζεται όχι μόνο με τη διαδικασία εκτουρκισμού των μιλέτ από το Νεοτουρκικό Κράτος, αλλά και με την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την Τραπεζούντα, την παρουσία του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία και επομένως την έξαρση του νεοελληνικού εθνικισμού και του ευρωπαϊκού νεοαποικιοκρατικού πνεύματος, καθώς και με την επίταση της κεμαλικής βίας σε βάρος των Ελλήνων.

Θεωρημένες από την άποψη αυτή, οι αντιλήψεις του που αφορούν την ύπαρξη της ελληνικής εθνικής συνείδησης στον Πόντο αποκτούν, κατά τη γνώμη μας, ξεχωριστή σημασία για την ιστορία. Ο ίδιος ως Έλληνας πατριώτης άσκησε καθοριστική επίδραση στη διαμόρφωση των ιδεολογικών επιλογών της εφημερίδας του, είτε από τη θέση του εκδότη είτε από τη θέση του αρθρογράφου και του συντάκτη, και επομένως η ανίχνευση των πνευματικών του καταβολών θα συμβάλει στη διαμόρφωση ενός πλαισίου ερμηνείας των θέσεων της εφημερίδας του.

Ο Καπετανίδης στα άρθρα του αντιλαμβάνεται τη γλώσσα ως απόδειξη της εθνικής μας συνοχής και συνέχειας, ενώ θεωρεί το γλωσσικό ζήτημα ως εθνικό και όχι ως ζήτημα πολιτικής διαπάλης. Κατά τη γνώμη του η ζωντανή γλώσσα είναι εθνική ανάγκη που υπερβαίνει τα πρόσωπα και τις σκοπιμότητες και αντιπροσωπεύει την αλήθεια. Θεωρημένη με αυτό το πρίσμα, η δημοτική γλώσσα θεωρείται συνώνυμη της πνευματικής αναγέννησης του ελληνισμού.

Ακόμα κυρίαρχη στην αρθρογραφία του Καπετανίδη είναι η αντίληψη του ιδεώδους του Νέου Ελληνισμού. Η αντίληψη αυτή περιλαμβάνει κατά τον αρθρογράφο την καταπολέμηση του ραγιαδισμού και την κάθαρση από τις προλήψεις, την άρση της αρχαιομανίας, τη διάπλαση του σύγχρονου εθνικού πολιτισμού, τη στήριξη του κινήματος του εκπαιδευτικού δημοτικισμού και την αντικατάσταση της καθαρεύουσας από τη δημοτική, τον περιορισμό της θρησκοληψίας και του βυζαντινισμού στην Ανατολή. Εθνικός στόχος είναι πάντα κατά τον Καπετανίδη η οικοδόμηση μιας εκπαίδευσης που θα ξεφύγει από την κενότητα και τη στείρα αποστήθιση, και τέλος η συστράτευση στον αγώνα της κοινωνικής αναγέννησης των Νέων της Ανατολής.

Σημαντικός προς την κατεύθυνση αυτή είναι ο ρόλος των μορφωμένων. Αναφορικά με την αντίληψη του Νέου Ελληνισμού από τους μορφωμένους, τονίζει ότι θα πρέπει να γίνει συνείδηση σε αυτούς ότι ο Νέος Ελληνισμός είναι το αντίθετο του γεροντισμού και του καλογερισμού των παλαιοτέρων, είναι αντίθετος με την ψευδομόρφωση, και ότι θα επικρατήσει μόνο μέσα από ένα λαϊκό ξύπνημα το οποίο θα σαρώσει τις παρωχημένες αξίες, θα οδηγήσει στην εθνική και κοινωνική ωριμότητα του ανατολικού ελληνισμού και τέλος θα συντελέσει στη λαϊκή αποσκλάβωσιν-απελευθέρωση. Η εκδοχή αυτή είναι αντίθετη προς τη συντηρητική εκδοχή του Νέου Ελληνισμού που ήταν κυρίαρχη στον Πόντο, χαρακτηριστικά της οποίας ήταν η αδιάσπαστη συνέχεια του ελληνισμού και η θεώρηση ότι ο Νέος Ελληνισμός δεν διαφοροποιούνταν από τον βυζαντινό, τον κλασικό ή τον μεσαιωνικό.

Αναφορικά τέλος με το λαϊκό εθνικό ξύπνημα, ο Καπετανίδης επισημαίνει την υποχρέωση όλων των Ελλήνων κατοίκων της Ανατολής στη ζωή και στον πολιτισμό, την ανάγκη για ορθή συνειδητοποίηση των καθημερινών τους αναγκών και την ανάγκη για έναν αγώνα που αποσκοπεί στον εκσυγχρονισμό της κοινωνίας.

Όλα αυτά, αλλά και η κορύφωση όλων ο ένδοξος και μαρτυρικός θάνατός του Ν. Καπετανίδη, τον αναδεικνύουν σε προσωπικότητα με μεγάλο πνευματικό και ηθικό ανάστημα και τον καταξιώνουν στη συνείδηση των Ελλήνων. Με την απουσία του από τα νεοελληνικά δρώμενα ο Πόντος αλλά και ολόκληρος ο ελληνισμός έχασαν έναν προικισμένο παιδαγωγό και έναν ανήσυχο διανοούμενο. Ας είναι μαλακό το χώμα που τον σκεπάζει.

* Ο Κ. Φωτιάδης είναι Καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας